Изге Язма: Гыйбриләргә хат
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T13:05:34.373557+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Гыйбриләргә Хат
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Гыйбриләргә Хат

Гыйбриләргә[1] хат

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

1

Аллаһы Углы фәрештәләрдән өстенрәк

1^1Аллаһы борынгы заманда пәйгамбәрләр аша ата-бабаларыбызга күп мәртәбәләр һәм күп төрле сөйләде. 2Шушы соңгы көннәрдә Ул безгә Углы аша сөйләде. Аллаһы Углын бөтен нәрсәнең варисы итеп куйган һәм галәмне Аның аша барлыкка китергән иде+. 3Углы – Аллаһының данын чәчкән яктылык вә Аллаһы асылының төп-төгәл чагылышы. Ул һәммә нәрсәне Үзенең кодрәтле сүзе белән тотып тора. Кешеләрне гөнаһларыннан пакьләндергәч, Ул күкләрдә Мәһабәт Аллаһының уң ягына утырды+. 4Аның алган исеме фәрештәләрнекеннән никадәр данлырак булса, Ул Үзе дә алардан шулкадәр өстенрәк торыр+.

5Фәрештәләрнең берәрсенә кайчан да булса:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым»[*], –

дип әйткәнме Аллаһы? Тагын фәрештәләрнең кайсы турында да булса:

«Мин – Аның Атасы булырмын,
ә Ул Минем Углым булачак»[*], –

дип әйткәнме Аллаһы+? 6Янә дөньяга Үзенең беренче Углын китергәндә, Аллаһы:

«Барлык Аллаһы фәрештәләре Аңа табынсын»[*], –

ди+. 7Фәрештәләр турында Аллаһы:

«Аллаһы Үзенең фәрештәләрен җилләр итә,
хезмәтчеләрен янып торган ялкын итә»[*], –

ди+. 8Углы турында исә:

«Йа Аллам, тәхетең мәңгелектер,
патшалык таягың – гаделлек таягы ул, – ди. –
9Сөекледер Сиңа тәкъвалык,
нәфрәтледер Сиңа яманлык.
Шуңа күрә Аллаһы, Синең Аллаң,
ишләрең арасыннан Сине өстен куйды –
сөенеч мае белән майлады»[*]+.

10Аллаһы тагын болай ди:

«Йа Раббым, һәммәсеннән элек Син җирнең нигезләрен бар иттең,
күкләр дә – Синең кулларыңның эше.

11Алар бетәчәк, ә Син мәңге булачаксың.

Алар һәммәсе дә кием-салым кебек тузып бетәчәк.

12Син аларны өс киемедәй төреп алачаксың,
алар киемдәй алыштырылачак,
әмма Син үзгәрешсез калачаксың,
гомер елларың беркайчан бетмәячәк»[*]+.

13Фәрештәләрнең берәрсенә Аллаһы кайчан да булса:

«Дошманнарыңны синең аяк астына
баскыч басмасы итеп түндергәнче,
Минем уң ягымда утыр»[*], –

дигәнмени+? 14Фәрештәләр – котылуны мирас итеп алачак затларга хезмәт итү өчен җибәрелгән рухлар түгелмени+?

2

Бөек коткарылу

2^1Шуңа күрә, туры юлдан читкә чыкмас өчен, ишеткәннәребезгә аеруча игътибарлы булырга тиешбез. 2Фәрештәләр аша җиткерелгән сүз гамәлдә булып, һәртөрле җинаять вә тыңлаусызлык тиешле җәзасын алган икән, 3шундый бөек коткарылу белән исәпләшмәсәк, җәзадан без ничек котылып калырбыз соң? Хакимебез Гайсә бу хакта кешеләргә беренче булып Үзе җиткерде, моны исә безгә Хаким әйткәнне ишеткән кешеләр исбат иттеләр. 4Аллаһы Үзе дә моны, галәмәтләр, могҗизалар вә төрле кодрәтле гамәлләр кылып, Изге Рухтан килгән бүләкләрне Үз ихтыяры белән бүлеп биреп исбатлады+.

Кешеләрне котылуга алып баручы Гайсә

5Аллаһы без хәзер сөйли торган киләчәк дөньяны фәрештәләр кулына буйсындырмады+. 6Әмма кемдер Изге язманың кайсыдыр бер урынында шаһитлык иткән:

«Син шулай игътибар күрсәткән инсан кем ул?!

Син шулай кайгырткан адәм баласы кем?!

7Син аны беркадәр вакытка фәрештәләрдән түбәнрәк куйдың,

Син аның башына дан вә кадер-хөрмәт таҗын кидердең,

8бар нәрсәне аягы астына салып буйсындырдың»[*].

Бар нәрсәне кешегә буйсындыргач, аңа буйсындырылмаган бернәрсәне дә калдырмады. Ләкин әле без һәммә нәрсәнең аңа буйсынганын күрмибез+. 9Әмма без Гайсәне күреп торабыз. Ул берникадәр вакытка фәрештәләрдән түбәнрәк куелган иде, ләкин газап чигеп үлгәнгә күрә, Аңа дан вә кадер-хөрмәт таҗы кидерелде. Аллаһының мәрхәмәте аркасында Гайсә һәр кеше өчен үлем татырга тиеш иде бит+.

10Һәммә нәрсә Аллаһы өчен яши һәм барысы да Аның аша бар ителгән. Үзенә иярүче күпләгән кешене данга илткән чагында, котылуларына нигез салучы Гайсәне газаплар аша камиллеккә ирештерүе урынлы булды+. 11Кешеләрне изге итүче Гайсә һәм Ул изге иткән кешеләр – һәммәсе дә бер үк Атадан. Менә ни өчен Гайсә аларны туганнарым дип атаудан тартынмый+. 12Ул:

«Шулчак исем шәрифләреңне кардәшләремә сөйләрмен,
җыенда Сиңа дан җырлармын»[*], –

ди+. 13Ул тагын:

«Мин Раббыга ышаныч баглыйм»[*], –

ди. Ул шулай ук:

«Менә Мин Үзем
һәм Миңа Аллаһы биргән балалар»[*], – ди+.

14-15Бу балаларның каны вә тәне бар, шуңа күрә Гайсә Үзе дә кешеләр кебек булды. Ул моны үлемгә баш булган иблиснең хакимлеген Үз үлеме белән юк итү, гомере буена үлемнән куркып, кол булып яшәгән кешеләрне азат итү өчен эшләде+. 16Ул, әлбәттә, фәрештәләргә түгел, ә Ибраһим токымына ярдәм итә бит. 17Шуңа күрә, Үзен корбан итеп, халыкның гөнаһларын йолып алу максаты белән Аллаһыга хезмәт итүдә рәхим-шәфкатьле вә тугрылыклы Олуг Рухани булыр өчен, Гайсә бар нәрсәдә Үзенең туганнарына охшарга тиеш булды+. 18Ул Үзе дә, вәсвәсәләндереп газап чиккәнгә күрә, вәсвәсәгә дучар булганнарга ярдәм итә ала+.

3

Гайсә Мусадан өлкән

3^1Изге имандашлар, сез дә күкләр тарафыннан чакырылгансыз, шуңа күрә Гайсә – тоткан иманыбызның Рәсүле һәм Олуг Рухание турында җентекләп уйлагыз. 2Муса Аллаһы йортындагы эшләрдә тугры булган кебек үк, Гайсә дә Үзен сайлап куйган Аллаһыга тугры булды+. 3Йорт төзүчегә йортның үзенә караганда күбрәк хөрмәт күрсәтелгәндәй, Гайсә Мусага караганда олырак хөрмәткә лаек дип саналды. 4Әлбәттә, һәрбер йортны кем дә булса берәү сала, ә һәммә нәрсәне Аллаһы бар кылган. 5Муса, чыннан да, Аллаһы йортындагы барлык эшләрдә тугры хезмәтче иде һәм моның белән Аллаһы киләчәктә әйтәчәк нәрсәләргә шаһит булды+. 6Мәсих исә, Угыл буларак, Аллаһы йорты белән тугрылыклы идарә итә. Ә Аның йорты – без, тик кыюлыкны вә өметкә ышанычыбызны ахырга кадәр сакларга кирәк.

Ышанмаучылыкны кисәтү

7Шулай икән, Изге Рух әйткәнчә,

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,

8чүлдә булган сынау көнендә Аллаһыга каршы чыккан вакыттагы кебек,
каты күңелле булмагыз,

9кырык ел буена эшләгән эш-гамәлләремне күрә торып,
анда ата-бабаларыгыз Мине сынадылар.

10Шуңа күрә бу буын кешеләренә ачуым чыкты
һәм: „Болар – күңелләре адашкан халык,

Минем хак юлымны белмиләр“, – дидем.

11Шуның өчен, ачуым чыгып:

„Алар беркайчан да
тыныч-имин урыныма кермәячәк“, – дип ант иттем»[*]+.

12Сак булыгыз, имандашлар, берегездә дә тере Аллаһыдан баш тартырлык, явыз, ышанмый торган йөрәк булмасын. 13Киресенчә, «бүген» дигән сүз әле гамәлдә булганда, берегез дә гөнаһка алданып киреләнмәсен өчен, бер-берегезне һәр көнне дәртләндереп торыгыз. 14Без – Мәсихнеке булганны Аның Үзе белән уртаклашучылар, тик безгә ахырга кадәр баштагы ышанычыбызда нык торырга кирәк. 15Изге язмада әйтелгәнчә:

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,

Аллаһыга каршы чыккан вакыттагы кебек, каты күңелле булмагыз»+.

16Аллаһы тавышын ишетеп, Аңа каршы баш күтәргән кешеләр кемнәр иде соң? Муса Мисырдан алып чыкканнарның һәммәсе түгел идемени алар+? 17Аллаһы кырык ел буена кемгә ачулы булды соң? Гөнаһ кылып, чүлдә мәет булып калганнарга түгелме+? 18Алар тыныч-имин урыныма беркайчан да кермәячәк, дип кем турында ант итте соң Аллаһы? Сүз тыңламаганнар хакында түгелмени+? 19Шулай итеп, ышанмаулары өчен, Аллаһының тыныч-имин урынына аларның керә алмаганын күрәбез+.

4

Аллаһы халкы өчен тыныч-имин урын

4^1Шулай итеп, Аллаһының тыныч-имин урынына керә алуыбыз хакындагы вәгъдәсе әле үз көчендә калганга күрә, берәребез анда керүдән мәхрүм калмасын өчен, сак булыйк+. 2Шул кешеләргә җиткерелгәндәй, Яхшы хәбәр безгә дә җиткерелде, ләкин алар ул хәбәрне ишетсәләр дә, файдасы булмады, чөнки алар ул хәбәрне тыңлап кабул иткәннәрнең ышануын уртаклашмадылар. 3Без исә, ышануыбыз аркасында, Аллаһының тыныч-имин урынына керәбез.

Аллаһы:

«Ачуым чыгып, ант иттем:

алар беркайчан да тыныч-имин урыныма кермәячәк», –

диде бит. Гәрчә, дөнья яратылган вакытта ук Аның эшләре инде тәмамланган булса да, Ул шулай дип әйтте+. 4Бер урында атнаның җиденче көне турында болай дип язылган бит: «Җиденче көнне Аллаһы Үзенең барлык эшләреннән ял итте[*]»+. 5Шунда ук тагын: «Бу кешеләр беркайчан да Минем тыныч-имин урыныма кермәячәк», дип әйтелгән+.

6Яхшы хәбәрне элегрәк ишеткән кешеләр, тыңлаусызлыклары өчен, Аллаһының тыныч-имин урынына керә алмаганнар. Ләкин кайберәүләр анда керәчәк, шуңа күрә+
7Аллаһы «бүгенге көн» дип аталган яңа бер көнне билгеләде. Күп еллар узганнан соң, бу хакта Ул Давыт аша белдерде, инде әйтелгәнчә:

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,
каты күңелле булмагыз»+.

8Ешуа халыкны тыныч-имин урынга китергән булса, Аллаһы бүгеннән соң булачак бүтән көн турында әйтмәс иде+. 9Алай булгач, Аллаһы халкы өчен шимбә көнге ялга охшаган тагын бер ял бар әле алда. 10Аллаһының тыныч-имин урынына кергән кеше, Аллаһы Үзенең эшләреннән ял иткәндәй, ял итәчәк. 11Шуңа күрә, Аның тыныч-имин урынына керү өчен, бар көчебезне куйыйк, тыңлаусызлар үрнәгенә ияргән өчен, беркем дә аннан мәхрүм калмасын.

12Аллаһының сүзе тере вә куәтле. Ул ике ягы да үткен теләсә кайсы кылычтан да үткенрәк. Ул эчебезгә шулкадәр тирән үтеп керә ки, җанны рухтан, буыннарны сөяк җелегеннән аера. Ул йөрәгебездәге фикерләребезне һәм ниятләребезне хөкем итә+. 13Яратылганнар арасында Аллаһының күзеннән кача алырлык бернинди җан иясе юк, Аның алдында бар нәрсә ачык һәм ничек булса, шулай күренә. Без Аңа хисап бирергә тиешбез+.

Гайсә – Олуг Руханиларның иң бөеге

14Күкләр аша узган бөек Олуг Руханиебыз – Аллаһы Углы Гайсә бар, шуңа күрә үзебез тоткан иманга тугры булып калыйк+. 15Олуг Руханиебыз җитешмәгән якларыбызны аңламаучы, безгә теләктәшлек итә белмәүче Зат түгел, чөнки Ул безнең кебек үк һәр яклап сыналды, тик һич кенә дә гөнаһ кылмады+. 16Шулай итеп, ярдәм кирәк булганда шәфкать алу һәм мәрхәмәт табу өчен, кыю рәвештә мәрхәмәт тәхете янына барыйк+.

5

5^1Һәр олуг рухани, кешеләр арасыннан сайланып, Аллаһыга халык вәкиле буларак хезмәт итү өчен куела. Ул кешеләрнең гөнаһлары өчен Аллаһыга бүләк вә корбаннар китерергә тиеш+. 2Андый олуг рухани белмәүчеләрне дә, туры юлдан тайпылучыларны да аңлый ала, чөнки ул үзе дә көчсез бер бәндә генәдер+. 3Шуңа күрә ул үз гөнаһлары өчен дә, халык гөнаһлары өчен дә корбан китерергә тиеш+.

4Мондый хөрмәтле бурычны кеше үз өстенә үзе йөкли алмый. Ул, үз вакытында Һарун чакырылган кебек[*], бу хезмәткә Аллаһы тарафыннан сайлап куела+. 5Шулай итеп, Олуг Рухани булу хөрмәтен Мәсих тә Үз өстенә Үзе алмады, киресенчә, аны:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым», –

дип әйткән Аллаһы бирде+. 6Аннары тагын Изге язмадагы икенче бер урында Аллаһы:

«Мәлик-Садыйк нинди рухани булса,

Син дә мәңгегә шундый Рухани буласың»[*], – диде+.

7Җирдә яшәгән чагында Гайсә, күз яшьләре белән кычкырып елап, Үзен үлемнән коткара алачак Аллаһыга дога кылды һәм ялварды, Аллаһы ихтыярына тирән ихтирам белән буйсынганга, Аның ялваруы Аллаһыга барып иреште+. 8Аллаһы Углы булса да, Ул Үз газаплары аша тыңлаучан булырга өйрәнде һәм,+
9камиллеккә ирешкәннән соң, Үзенә тыңлаучан булган һәркем өчен мәңгелек котылу чыганагы булды+. 10Ул, Мәлик-Садыйк нинди олуг рухани булса, Аллаһы тарафыннан шундый Олуг Рухани итеп билгеләнде.

Дөрес юлдан читкә тайпылу турында кисәтү

11Бу хакта без сезгә күп сөйли алган булыр идек, ләкин аңлатуы кыен, чөнки сез сөйләгәнне бик авыр аңлый башладыгыз+. 12Узган вакытка карасак, сез инде үзегез өйрәтүче булырга тиеш идегез, ләкин әлегә сезнең үзегезне Аллаһы тәгълиматының иң беренче дәресләренә өйрәтергә кирәк. Сезгә каты азык түгел, сөт кирәк+. 13Сөт белән туенучы кеше хак белән ялган арасындагы аерманы сизә алмый, чөнки ул сабый булып кала бирә. 14Каты азык исә өлкәннәр өчен: алар тормыш тәҗрибәсе аша үз хисләрен буйсындырганнар һәм яхшылык белән яманлыкны аерырга өйрәнгәннәр+.

6

61-2Шуңа күрә, Мәсих тәгълиматының иң башлангыч өлешен калдырып, камилрәгенә күчик. Үлемгә китерүче эшләрдән тәүбә итүгә, Аллаһыга инануга, шулай ук суга чумдыру йолалары, кулларны кую, үлеләрнең терелүе вә мәңгелек хөкем турындагы тәгълиматка янә нигез сала башламыйк инде++. 3Аллаһы рөхсәт итсә, без алга таба китик.

4Инде бер мәртәбә Аллаһы яктылыгы белән нурландырылган, күк бүләгенең тәмен татыган, Изге Рухта катнашкан,+
5Аллаһының яхшы сүзен вә киләчәк дөнья көчләренең тәэсирен татыган, 6ә аннары дөрес юлдан читкә тайпылган кешеләрне яңадан тәүбәгә китерергә мөмкин түгел, чөнки Аллаһы Углын алар үзләре яңадан хачка кадаклыйлар, Аны халык алдында мәсхәрәлиләр.

7Яңгыр еш сугарган җир, дымны үзенә сеңдереп, җирне эшкәрткән кешегә файдалы уңыш бирсә, Аллаһының фатихасын ала. 8Ләкин әгәр бу җирдә күгән вә чәнечкеле куаклар үсә торган булса, аның бернинди дә файдасы юк. Аңа каргыш яный, ахыр килеп, ул җирне яндырырлар+.

9Ләкин, газиз дусларым, шулай дип әйтсәк тә инде, сезнең хәлегез әйбәтрәк һәм ул сезне коткарылуга илтә дип ышанабыз. 10Аллаһы гаделсез түгел. Изгеләренә хезмәт иткәнсез һәм бу эшне хәзер дә дәвам итәсез. Ул Үзенә булган мәхәббәтне шуның белән күрсәтүегезне һәм эшләрегезне онытмаячак+. 11Без һәрберегезнең ахырга кадәр, өметегез тулысынча тормышка ашканчы, шундый ук тырышлык куюын телибез+. 12Ялкау булмагыз, иманлы вә түземле булулары белән вәгъдә ителгәнне алучы кешеләр үрнәгенә иярегез+.

Аллаһының ышанычлы вәгъдәсе

13Аллаһы, Ибраһимга вәгъдә биргәндә, ант итәрлек Үзеннән өстенрәк һичкем булмаганлыктан, Үз-Үзе белән ант итә+. 14Ул: «Мин сиңа фатиха өстенә фатиха бирәчәкмен, токымыңны ишәйткәннән-ишәйтәчәкмен», – ди[*]+. 15Ибраһим исә, сабырлык белән көткәннән соң, вәгъдә ителгәнне ала.

16Кешеләр үзләреннән өстенрәк зат белән ант итәләр, ул ант әйтелгәнне раслый һәм һәртөрле бәхәсләргә чик куя+. 17Шулай ук Аллаһы да, вәгъдә ителгәнне алачак кешеләргә ниятенең үзгәрешсез булуын тагын да ачыграк итеп күрсәтергә теләгәндә, аны ант белән раслады+. 18Аллаһы ялган сөйләми, ике нәрсә – Аның биргән вәгъдәсе һәм анты – һичкайчан үзгәрми. Алар безне, Аллаһыга сыенганнарны, киләчәктә көткән өметкә нык таянырга дәртләндерә+. 19Бу өмет җаныбызның ышанычлы вә ныклы якоре булып, пәрдә артындагы Иң изге бүлмәгә керә+. 20Гайсә безнең хакка анда бездән алдан кереп, Мәлик-Садыйк нинди олуг рухани булса, Гайсә дә мәңгегә шундый Олуг Рухани булды+.

7

Рухани Мәлик-Садыйк

7^1Бу Мәлик-Садыйк – Шалим патшасы һәм Аллаһы Тәгаләнең рухание булган. Ул, патшаларны тар-мар итеп кайтып килгән Ибраһимны очратып, аңа фатихасын бирә. 2Ибраһим аңа сугышта тапкан байлыгының гошерен[*] бирә[*]. Беренчедән, «Мәлик-Садыйк» дигән исем «хаклык патшасы» дигәнне аңлата, икенчедән, ул – Шалим патшасы да, ягъни «иминлек патшасы»+. 3Мәлик-Садыйкның әти-әнисе дә билгесез, нәсел җебе юк. Гомеренең башы вә ахыры турында да берни мәгълүм түгел, ул Аллаһы Углына охшаш мәңге рухани булып кала.

4Аның никадәр бөек икәнлеген күрдегезме инде! Хәтта ыруг башлыгы Ибраһим да аңа сугышта тапкан байлыгының гошерен биргән. 5Руханилык хезмәтен алган Леви нәселе кешеләре Канун буенча халыктан, ягъни үзләренең туганнарыннан, алар да Ибраһим нәселеннән булуларына карамастан, гошер алырга тиеш+. 6Рухани Мәлик-Садыйк исә Леви токымыннан булмаса да, Ибраһим табышының гошерен кабул итеп алган һәм аңа – Аллаһының вәгъдәләрен алган затка фатихасын биргән+. 7Һичшиксез, түбәнрәк үзеннән өстенрәк кеше тарафыннан фатиха кабул итеп ала. 8Беренче очракта табышның гошерен үләсе кешеләр җыя, ә икенче очракта уннан бер өлешен, Изге язма шаһитлык иткәнчә, исән кеше ала. 9Гошер алучы Леви үзе дә Мәлик-Садыйкка табышының уннан бер өлешен биргән, дип әйтергә була, 10чөнки Мәлик-Садыйк Ибраһимны очраткан вакытта Леви әле тумаган булса да, ул инде үзенең ата-бабасы Ибраһимның тәнендә була.

Мәлик-Садыйкка охшаш башка бер Рухани

11Левиләрнең руханилыгы (Муса кануны исә руханилык нигезендә бирелгән булган) аша камиллеккә ирешеп булса, Һарунга түгел, Мәлик-Садыйкка охшаш икенче Руханига ихтыяҗ булыр идеме? 12Шулай икән, руханилык үзгәрсә, Канун да үзгәрергә тиеш. 13Ә без сөйләгән Зат икенче бер ыругтан, ул ыругтан беркем дә мәзбәх янында хезмәт итми. 14Хакимебезнең Яһүдә ыругыннан булуы билгеле бит, ә Муса, руханилар турында сөйләгәндә, бу ыруг турында берни дә әйтмәгән+.

15Моның шулай икәнлеге Мәлик-Садыйкка охшаш яңа Рухани килгәч, тагын да ачыграк, аңлаешлырак була. 16Ул кешенең нәселенә кагылышлы Канун әмере нигезендә түгел, ә мәңге бетми торган яшәү көче буенча Рухани булды. 17Аның хакында Изге язмада:

«Мәлик-Садыйк нинди рухани булса,

Син дә мәңгегә шундый Рухани буласың»[*], –

диелгән+. 18Көчсез вә файдасыз булуы сәбәпле, элеккеге Канун әмере үз көчен югалтты+. 19Муса кануны бернәрсәне дә камилләштермәде, ә аның урынына безгә зуррак бер өмет бирелде, ул өмет аркылы без Аллаһыга якынлаша алабыз+.

20Өстәвенә, бу Затның Рухани итеп билгеләнүе ант белән расланды. Калганнары рухани хезмәтен антсыз кабул итеп алды, 21ләкин Монысы исә Аллаһының анты аркылы, ягъни Аллаһы Аңа:

«Раббы ант итте,
Үз сүзеннән Ул кайтмаячак:
„Син – мәңгегә рухани!“»[*] –

дигәндә Рухани булды+. 22Шулай итеп, Аллаһы төзегән элеккесеннән дә яхшырак килешүнең ышанычлысы Гайсә булды+. 23Тагын башка руханилар күп булган, алар хезмәтләрен үлүләре аркасында дәвам итә алмаганнар. 24Ә Гайсә мәңге тере, Аның руханилыгы да үзгәрешсез, 25шуңа күрә дә Ул Үзе аркылы Аллаһыга килүче кешеләрне тулысынча коткара ала. Ул, Аллаһыга даими мөрәҗәгать итеп, алар турында ялвару өчен яши+.

26Безгә нәкъ менә шундый Олуг Рухани кирәк тә инде: Ул изге, гаепсез, саф, гөнаһлылардан аерып куелган вә күктән дә югары күтәрелгән+. 27Ул, бүтән олуг руханилар сыман, көн саен башта Үзенең гөнаһлары, аннары халыкның гөнаһлары өчен корбан китерүгә мохтаҗ түгел. Ул Үзен бер тапкыр һәм мәңгелек корбан итеп китерде+. 28Муса кануны олуг рухани итеп зәгыйфь кешеләрне билгели, ә Кануннан соң бирелгән ант буенча, Аллаһы Углы Олуг Рухани итеп билгеләнде. Ул – мәңгелек камиллеккә ирешкән Зат+.

8

Яңа килешүнең Олуг Рухание

8^1Сезгә сөйләгәннәребездә иң мөһиме – күктә Мәһабәт Аллаһы тәхетенең уң ягында утыручы Олуг Руханиебыз бар+. 2Ул кешеләр түгел, ә Раббы Үзе корган Изге йортта – чын гыйбадәт кылу чатырында хезмәт итә+. 3Һәр баш рухани бүләк вә корбаннар китерү өчен билгеләнә. Шуңа күрә Олуг Руханиебызның да корбан итеп китерә алырлык берәр нәрсәсе булырга тиеш+. 4Әгәр җирдә булса, Ул рухани булмас иде, чөнки монда Муса кануны буенча корбан китерүчеләр бар инде. 5Җирдәге руханилар күктәге йорт үрнәгенә ияреп төзелгән Изге йортта хезмәт итәләр, ә ул күктәге Изге йортның фәкать чагылышы һәм күләгәсе генә. Менә шуңа күрә Мусага гыйбадәт кылу чатыры корыр алдыннан Аллаһы тарафыннан кисәтеп куелган: «Кара аны, һәммәсен дә тауда күрсәтелгән үрнәк буенча эшлә»[*]+. 6Беренче килешүгә караганда Гайсә арадашчы булган килешү әйбәтрәк булган кебек, Аңа тапшырылган хезмәт җирдәге руханилар хезмәтеннән югарырак. Яңа килешү әйбәтрәк, чөнки ул әйбәтрәк вәгъдәләргә нигезләнгән+.

7Беренче килешү кимчелексез булган булса, икенчесенә ихтыяҗ да булмас иде+. 8Ләкин Аллаһы, Үз халкыннан гаеп табып, болай дип әйтә:

«Менә, шундый көннәр җитәр, – ди Раббы, –
Мин Исраил вә Яһүдә халкы белән
яңа килешү төзермен+.
9Бу килешү аларның ата-бабаларын
Мисырдан җитәкләп алып чыккан чакта
төзегән килешү сыман булмас.
Алар килешүемә тугрылыклы булмадылар,
һәм алардан йөз чөердем, – ди Раббы. –
10Исраил халкы белән ул көннәрдән соң төзесе
килешүем шушы, – ди Раббы –
Үз кануннарымны зиһеннәренә салырмын,
күңелләренә язып куярмын.
Мин – аларның Алласы,
ә алар Минем халкым булачак+.
11Инде беркем дә икенче берәүне яисә туганын:
„Раббыны танып бел“, – дип өйрәтмәячәк.

Мине кечесеннән алып олысына кадәр һәммәсе беләчәк+.

12Мин явыз эшләрен кичерермен,
кылган гөнаһларын инде беркайчан да искә алмам»[*].

13Бу килешүне Ул «яңа» дип атап, беренчесенең искереп киткәнлеген күрсәтте, ә гамәлдән чыгарылган һәм искергән нәрсә тиздән юкка чыгар.

9

Беренче килешү вакытында гыйбадәт кылу

9^1Беренче килешүнең гыйбадәт кылу хакында күрсәтмәләре һәм җирдәге Изге йорты бар иде+. 2Изге йорт итеп чатыр корылды, аның алгы өлешендә шәмдәл һәм өстәл урнаштырылды, икмәкләр куелды. Бу өлешне «Изге бүлмә» дип атадылар+. 3Икенче пәрдә артында чатырның «Иң изге бүлмә» дип аталган өлеше бар иде+. 4Анда хуш исле сумала-майлар көйрәтү өчен, алтыннан ясалган мәзбәх һәм алтын белән капланган Килешү сандыгы бар иде. Сандыкка манна[*] салынган алтын савыт, Һарунның чәчәк аткан таягы һәм килешүнең таш такталары урнаштырылган иде+. 5Ә сандык өстенә Аллаһы данын чагылдырган күктәге канатлы затларның[*] сыннары куелган иде. Аларның канатларыннан төшкән күләгә гөнаһларны йолу урынын каплап торды. Ләкин без хәзер һәммәсен дә җентекләп сөйләп тормыйбыз+.

6Бу әйберләр менә болай урнаштырылган иде. Руханилар һәркөн чатырның алгы өлешенә гыйбадәт кылу хезмәтен башкару өчен керәләр. 7Ә икенче өлешкә олуг рухани гына елга бер мәртәбә керә. Ул үзе белән кан алырга тиеш, ул үзе өчен дә, халык белмичә кылган гөнаһлар өчен дә Аллаһыга корбан итеп кан китерә+. 8Шуның белән Изге Рух, әле чатырның алгы өлеше булганда, Иң изге бүлмәгә юлның әлегә ачык булмавын күрсәтә+. 9Моның бүгенге көн өчен дә мәгънәсе бар: бүләкләр вә корбаннар китерелү белән, Аллаһыга гыйбадәт кылучының вөҗданы сафлана алмый+. 10Боларда ашау-эчү, төрле юыну йолалары гына күздә тотыла. Бу кагыйдәләр бары тик тышкы якны күздә тоталар, һәм алар, яңа тәртип урнаштырылганчы гына, үз көчендә була+.

Яңа килешү корбаны

11Хәзер инде Мәсих монда булган яхшы нәрсәләрнең Олуг Рухание булып килде. Ул кеше кулы салмаган һәм бу фани дөньяныкы булмаган бөегрәк вә камилрәк чатыр аркылы керде+. 12Иң изге бүлмәгә Мәсих кәҗә вә бозау каны белән түгел, ә бары бер тапкыр һәм мәңгелеккә Үз каны белән кереп, кешеләргә мәңгелек котылу алды. 13Әгәр дә үгез һәм кәҗә каны яисә корбан итеп яндырылган яшь бозау көле, нәҗесләнгәннәр өстенә сибелеп, тәнне йола буенча пакьләндерә икән[*],+
14Мәсих каны чагыштырып булмаслык дәрәҗәдә күбрәк пакьләндерер бит! Ул мәңгелек Рух аркылы Үз-Үзен, кимчелексез корбан итеп, Аллаһыга тапшырды, һәм, безнең тере Аллаһыга хезмәт итүебез өчен, Аның каны вөҗданнарыбызны үлемгә китерүче гамәлләрдән пакьләндерер+.

15Шуңа күрә Мәсих, беренче килешү вакытында кылынган гөнаһлардан кешеләрне Үз үлеме белән коткарып, Аллаһы тарафыннан чакырылганнар вәгъдә ителгән мәңгелек мирасны ала алсыннар дип, яңа килешүнең арадашчысы булды+. 16Васыять тә ниндидер рәвештә килешү[*] булып тора. Аны язган кешенең үлгәнен исбатларга кирәк, 17чөнки васыять, язган кеше үлгәч кенә, көченә керә. Аны язган кеше исән чагында, васыять бернинди дә көчкә ия булмый. 18Шуның өчен беренче килешү дә каннан башка гамәлгә керә алмады. 19Муса Канун күрсәтмәләренең барысын да халык алдында укып чыккач, кызыл йон вә һүссөп чыбыклары ярдәмендә бозау, кәҗә каны белән суны бар халыкка һәм Канун язылган төргәкнең үзенә сибеп чыккан+. 20Ул: «Бу – килешүне раслаучы кан. Аллаһы сезгә ул килешүне үтәргә әмер бирде», – дип әйткән[*]+. 21Ул шулай ук чатырга һәм Аллаһыга гыйбадәт кылганда кулланылган барлык әйберләргә кан сибеп чыккан+. 22Канун бар нәрсәнең диярлек кан белән пакьләндерелүен таләп итә, һәм кан түгелмичә ярлыкау булмый+.

23Күктәге үрнәк буенча җирдә төзелгән нәрсәләр шул рәвешле пакьләндерелергә тиеш иде, ләкин күкнеке яхшырак корбаннар белән чистартуны таләп итә+. 24Мәсих кеше кулы белән төзелгән һәм чын Изге йортның нибары күчермәсе генә булган җирдәге Изге йортка кермәде. Безнең өчен Аллаһы алдына басам дип, Ул күкнең үзенә керде+. 25Ул, олуг рухани һәр елны Иң изге бүлмәгә чит кан алып кергәндәй, Үзен кабат-кабат корбан итәр өчен кермәде. 26Әгәр дә шулай булса, Мәсих дөнья яратылганнан бирле кабат-кабат газап чигәргә тиеш булыр иде. Ләкин Ул Үзен корбан итү аша гөнаһны бетерер өчен, соңгы дәвердә бары тик бер мәртәбә килде+. 27Һәркем кайчан да булса бер үлеп, аннары хөкем алдына басарга язган+. 28Шулай итеп, Мәсих тә, күпләгән кешенең гөнаһларын Үз өстенә алыр өчен, бер мәртәбә корбан ителде. Ул әле икенче тапкыр киләчәк, ләкин инде гөнаһларны йолу өчен түгел, ә Үзен көтеп торучыларны коткару өчен киләчәк+.

10

10^1Канун – буласы яхшы нәрсәләрнең төгәл чагылышы түгел, ә аларның күләгәсе генә. Шуңа күрә, ул, елдан ел бертөрле корбаннар китерелеп, Аллаһы алдына килгән кешеләрне беркайчан да камил итә алмый+. 2Әгәр дә Канун моны эшли алса, корбаннар китерүдән туктамаслар идемени? Бер тапкыр чистарынгач, гыйбадәт кылучылар үзләрен гөнаһлы дип инде хис итмәсләр иде. 3Әмма ләкин корбаннар ел саен гөнаһ турында искә төшереп тора,+
4чөнки үгез каны белән кәҗә каны кешенең гөнаһын бетерә алмый.

5Шуңа күрә, дөньяга килгәч, Мәсих:

«Син корбаннар да, бүләкләр дә теләмәдең,
ләкин Минем өчен тән әзерләдең, – диде. –+
6Сине яндыру корбаннары да,
гөнаһ йолу корбаннары да сөендермәде+.
7Шунда: „Менә Мин.
Минем хакта кулъязма төргәгендә язылганча,
йа Аллаһы, Синең ихтыярыңны үтәр өчен килдем!“ – дидем»[*].

8Шулай итеп, башта Ул: «Син корбаннар да, бүләкләр дә, яндыру корбаннарын да, гөнаһ йолу корбаннарын да теләмәдең, алар Сине сөендермәде», – ди. Аларны бит Канун таләбе буенча китерәләр. 9Аннары Ул: «Менә Мин, Синең ихтыярыңны үтәр өчен килдем», – дип өсти. Ул, искесен гамәлдән чыгарып, икенчесен – Аллаһы ихтыярын үтәүне гамәлгә кертә. 10Мәсих тарафыннан гамәлгә ашырылган Аллаһы ихтыяры буенча, без Гайсә Мәсихнең Үз тәнен бер тапкыр һәм мәңгелеккә корбан итүе белән изгеләндерелдек+.

11Һәр рухани, көн саен үз хезмәтен башкарып, күп тапкырлар бертөрле корбаннарны китерә, әмма алар кешене һичкайчан гөнаһлардан арындыра алмый+. 12Ләкин Мәсих, гөнаһлар өчен мәңгелек көчкә ия булган корбанны бердәнбер мәртәбә китергәч, Аллаһының уң ягына утырды+. 13Шул вакыттан алып Ул дошманнарын Үз аягы астына баскыч басмасы итеп түндерүен көтә,+
14чөнки Ул изге ителүчеләрне мәңгегә бердәнбер корбан белән камил кылды.

15Бу хакта безгә Изге Рух та шаһитлык кыла. Башта Ул болай ди:

16«Ул көннәрдән соң алар белән төзесе килешүем шушы, – ди Раббы. –

Үз кануннарымны аларның күңелләренә салырмын,
зиһеннәренә язып куярмын».

17Аннары Ул болай дип өсти:

«Гөнаһларын һәм явыз эшләрен
инде беркайчан да искә алмам»+.

18Гөнаһлар кичерелгән икән, алар өчен корбан бирүнең инде кирәге юк.

Нык булыгыз

19Шулай итеп, имандашлар, Гайсә каны белән Иң изге бүлмәгә ышаныч белән керә алабыз,+
20Ул безгә яңа вә тере юлны ачкан. Бу юл пәрдә, ягъни Аның тәне аша уза+. 21Аллаһы йорты башында торучы бөек Руханиебыз бар, 22шуңа күрә, әйдәгез, ихлас күңел вә иман ышанычлылыгы белән, күңелләребезне гөнаһлы вөҗданнан пакьләндереп, тәннәребезне саф су белән юып, Аллаһыга якынайыйк+. 23Үзебез өметне танып, аңа нык итеп таяныйк, чөнки безгә вәгъдә биргән Зат ышанычлы+. 24Әйдәгез, бер-беребезгә игътибарлы булыйк, бер-беребезне мәхәббәт вә изге эшләргә дәртләндерик. 25Кайберәүләр кебек, гыйбадәт кылу өчен бергә җыелудан баш тартмыйк, киресенчә, бер-беребезгә көч биреп, тагын да ныграк дәртләндереп торыйк, чөнки Раббы көненең якынлашуын күреп торасыз+.

26Әгәр дә без, хакыйкатьне танып белгәннән соң, аңлы рәвештә гөнаһ кылуыбызны дәвам итәбез икән, гөнаһлардан инде бернинди корбан да йолып ала алмас+. 27Ә ул чагында инде хөкемне һәм Аллаһының дошманнарын яндырачак, ярсу утны куркынып көтеп торасы гына кала+. 28Муса кануныннан баш тарткан кеше, ике яисә өч шаһит күрсәтүе нигезендә, һич кызганусыз үлемгә дучар ителә+. 29Алай булгач, Аллаһы Углын аяк астына салып таптаган, Аллаһы килешүенең аны изгеләндергән канын нәҗес дип санаучы, мәрхәмәт Рухын кимсетүче кеше сезнеңчә ни дәрәҗәдә каты җәзага лаек соң+? 30«Үч алу – Минем эш, Үзем кайтарып бирәчәкмен»[*] дигән һәм: «Раббы Үз халкын хөкем итәчәк»[*], – дип Әйтүчене беләбез+. 31Тере Аллаһы кулына эләгү – коточкыч эш!+

32Аллаһы яктылыгы сезне яңа гына яктыртканнан соң булып үткән көннәрне исегезгә төшерегез. Ул чагында сез газапларга каршы көрәштә бирешмәдегез. 33Кайвакыт сезне бар халык алдында мәсхәрәләделәр, эзәрлекләделәр, кайвакыт сез боларны үз башыннан кичергән кешеләр белән иңгә иң басып тордыгыз. 34Тоткынлыктагы кешеләр белән бергә кайгырдыгыз, милкегездән мәхрүм иткәндә, сез сөендегез дә, чөнки үзегезнең әйбәтрәк, мәңгелек байлыгыгыз барын белә идегез+. 35Шуңа күрә кыю булудан туктамагыз, моның әҗере зур булачак. 36Аллаһы ихтыярын үтәп, Ул вәгъдә иткәнне алу өчен, сезгә чыдамлык кирәк. 37Изге язмада язылганча,

«Инде күп калмады,
киләсе Зат киләчәк,
Ул тоткарланмас.
38Тәкъва кешемне иманы яшәтәчәк,
ләкин әгәр чигенсә,
ул Миңа яраклы булмаячак»[*]+.

39Ләкин без чигенеп, һәлак булучылардан түгел, без иман итәбез һәм коткарылачакбыз.

11

Иман

11^1Иман ул – өметләнеп көткәннәребезнең тормышка ашуына ышаныч, күренмәгән нәрсәләрнең булуы турында раслау+. 2Ата-бабаларыбыз шундый иман аркасында Аллаһыдан хуплау алган. 3Галәмнең Аллаһы сүзе белән булдырылганын һәм күзгә күренүче нәрсәнең күзгә күренми торган нәрсәдән барлыкка килгәнен без иман аркылы аңлыйбыз+.

4Һабил Аллаһыга иман белән Кабилнекенә караганда яхшырак корбан китергән. Иманы өчен Аллаһы корбаннарын хуплаган һәм аны хак кеше дип раслаган[*]. Иманы аркылы Һабил, үзе исән булмаса да, әле һаман сөйли+. 5Иман аркасында Ханох, үлемне кичермичә, бу дөньядан алынган. Аны бер җирдән дә таба алмаганнар, чөнки Аллаһы аны Үз янына алган булган. Аның турында, ул дөньядан алынганчы, Аллаһыга ярый алган, дип әйтелә Изге язмада[*]+. 6Иманнан башка Аллаһыга ярап булмый бит, чөнки Аңа килүче һәркем Аның барлыгына һәм Аны ихластан эзләгән кешеләргә әҗерен бирми калмаячагына инанырга тиеш. 7Әле күрергә мөмкин булмаган нәрсәләр турында Аллаһыдан кисәтү алган Нух, иман аркасында Аңа буйсынып, гаиләсен коткару өчен, көймә төзегән[*]. Аның иманы дөньяны хөкем иткән, һәм ул иман белән килә торган хаклык варисы булган+.

8Ибраһим, Аллаһы чакыруына иман аркылы буйсынып, үзенең кая барганын белмәсә дә, киләчәктә мирас итеп алырга вәгъдәләнгән җиргә киткән[*]+. 9Ул иманы аркасында вәгъдә ителгән илгә күчеп килеп, чатырда килмешәк булып яшәгән. Аның кебек Исхак белән Ягъкуб та чатырларда яшәгән, алар да аның белән бергә Аллаһы вәгъдә иткәнне алырга тиеш булган+. 10Ул рәссамы вә төзүчесе Аллаһы булган, нык нигезле шәһәрне көтеп торган бит+.

11Иманы аркасында, Сара үзе дә, инде карт булса да, балага уза алган[*], чөнки ул үзенә вәгъдә биргән Аллаһыны ышанычлы дип исәпләгән[*]+. 12Шулай итеп, тәне инде картайган бер кешедән күктәге йолдызлардай күп санлы вә диңгез ярындагы исәпсез-хисапсыз ком бөртекләредәй токым килеп чыккан+.

13Барлык бу кешеләр иманнарын саклап үлгәннәр. Алар үзләренә вәгъдә ителгәннәрне, кабул итмичә, ерактан гына күргәннәр һәм сәламләгәннәр, бу дөньяда үзләренең килмешәк вә юлчылар гына икәнлекләрен таныганнар+. 14Болай дип әйтүче кешеләр үзләренең чын ватаннарын эзләүләрен күрсәтәләр. 15Үзләре калдырып киткән ил турында уйлаган булсалар, анда кире кайту мөмкинлеге дә булган булыр иде. 16Юк, алар әйбәтрәк илгә – күктәге илгә омтылганнар, шуңа күрә Аллаһы Үзен аларның Алласы дип аталудан оялмый, Ул бит алар өчен шәһәр әзерләп куйган+.

17-18Аллаһы тарафыннан сыналганда, Ибраһим иманы аркасында Исхакны корбан буларак тәкъдим иткән[*]. Аңа вәгъдә бирелеп: «Синең нәселең Исхак аркылы дип саналыр»[*], – дип әйтелгән булса да, ул үзенең бердәнбер углын корбан итәргә әзер булган+. 19Ибраһим Аллаһының үледән терелтә алуына исәп тоткан, һәм Исхак, үлемнән кире кайтарылгандай, әтисенә кайтарып бирелгән+.

20Киләчәккә иман белән караучы Исхак Ягъкуб белән Эсауга киләчәкләренә кагылышлы фатихасын биргән+. 21Иман аркылы Ягъкуб үләр алдыннан Йосыфның ике углына да фатиха биргән һәм, таягына таянган килеш, Аллаһыга табынып баш игән[*]+. 22Иман аркылы Йосыф гомеренең ахырында Исраил халкының Мисырдан чыгачагы турында сөйләгән һәм үз сөякләрен нәрсә эшләтергә икәнен әйткән[*]+.

23Иман аркылы ата-анасы, Муса туганнан соң, өч ай буена аны яшереп саклаганнар, чөнки аның бик матур бала булуын күргәннәр, аларны патша фәрманы куркытмаган[*]+. 24Иман аркылы Муса, үсеп җиткәч, фиргавен кызының углы дип йөртелүдән ваз кичкән[*]+. 25Гөнаһтан кыска вакытлы ләззәт алуга караганда, Аллаһы халкы белән бергә газаплар кичерүне мәгъкульрәк күргән+. 26Ул булачак әҗерне карап торган, шуңа күрә Мәсих хакына хурлык кичерүне Мисыр хәзинәләреннән кадерлерәк байлык дип исәпләгән+. 27Иман аркылы Муса, патшаның ачуыннан курыкмыйча, Мисырдан чыгып киткән[*]. Гүя күренмәс Аллаһыны күргәндәй, ул түзгән+. 28Иман аркылы ул, беренче булып туганнарны һәлак итүче фәрештә Исраил халкының балаларына кагылмасын өчен, ишекләргә кан сибәргә кушкан һәм Котылу бәйрәмен гамәлгә керткән[*]+. 29Иман аркылы Исраил халкы Кызыл диңгезне коры җирдән баргандай атлап чыккан, ә мисырлылар, шуны ук эшләп карагач, һәммәсе дә батып үлгән[*]+.

30Иман аркылы Исраил кешеләре Әрихә шәһәрен тышкы яктан җиде көн рәттән әйләнеп чыккач, шәһәрне әйләндереп алган диварлар ишелеп төшкән[*]+. 31Иман аркылы бозык хатын Рәхәб, Исраил шымчыларын дус дип кабул иткәнгә күрә, Аллаһыны тыңламаучылар белән бергә үлмичә котылып калган[*]+.

32Шуннан да артыгын сөйләп торырга кирәкме икән? Гидеон, Барак, Шимшон, Ифтах, Давыт, Шемуил вә пәйгамбәрләр турында сөйләп торырга вакытым җитмәс иде+. 33Алар иман белән патшалыкларны буйсындырганнар, гаделлек урнаштырганнар, вәгъдә ителгәннәрне алганнар. Арысланнарның авызларын япканнар,+
34ярсулы утны сүндергәннәр, кылычтан котылып калганнар. Аларның көчсезлеге көчкә әйләнгән, сугышта алар куәтле булганнар һәм чит ил гаскәрләрен качарга мәҗбүр иткәннәр+. 35Кайбер хатыннарга үлгән якыннары терелеп кире кайткан. Башкалары үзләренә тәкъдим ителгән иректән баш тартып, яхшырак тормышка терелеп тору өчен җәзаланганнар+. 36Кайберәүләрне мыскыл иткәннәр, камчы белән кыйнаганнар, кайберләренә хәтта богау кигезелгән, зинданнарга ябылган+. 37Аларны ташлар атып үтергәннәр, гәүдәләрен пычкы белән урталай кискәннәр, кылычтан үткәргәннәр. Алар сарык вә кәҗә тиреләренә төренеп йөргәннәр, башлары мохтаҗлыктан чыкмаган, аларны эзәрлекләгәннәр, кыйнаганнар+. 38Дөнья бу затларга лаек булмаган. Алар чүлләрдә, тауларда, мәгарәләрдә, упкыннарда каңгырып йөргән+.

39Аларның һәммәсенә дә иманнары өчен югары бәя бирелгән, ләкин җирдә яшәгәндә, берсе дә үзләренә вәгъдә ителгәнне алмаган. 40Бу кешеләр бары тик безнең белән генә камиллеккә ирешсен дип, Аллаһы безнең өчен әйбәтрәк бер нәрсә әзерләп куйган иде+.

12

Гайсәдән күзебезне алмыйк

12^1Тирә-ягыбызда шаһитлар шулкадәр күп, шуңа күрә, әйдәгез, юлыбызда торган бар киртәне, безне җиңел генә алдап йөртүче гөнаһларны алып ташлыйк һәм алдыбыздагы ярыш юлын чыдамлык белән йөгереп үтик+. 2Гайсәдән – иманны Барлыкка китерүче вә Камилләштерүчедән – күзебезне һәрдаим алмый торыйк. Үзен киләчәктә көткән шатлык хакына хачка кадаклану хурлыгына игътибар итмичә, Ул хачта үлүне кичерде, хәзер менә Аллаһы тәхетенең уң ягында утыра+. 3Гөнаһлылар тарафыннан шундый каршылыкны кичергән Гайсә турында уйлагыз. Бу – күңелегезне төшермәс һәм туктап калмас өчен ярдәм итәр+.

4Сезнең әле гөнаһка каршы көрәштә кан түккәнче каршылык күрсәткәнегез булмады+. 5Ата кеше үз балаларына эндәшкән сыман, сезгә:

«Углым, Раббың тәрбияләгәнгә гамьсез карама,
гаебеңне күрсәткәндә, күңелеңне төшермә+.
6Раббы Үзе яраткан кешеләрне тәрбияли
һәм углы итеп кабул иткән һәр кешегә җәза бирә»[*], –

дип әйтелгән дәртләндерү сүзләрен оныткансыз. 7Газап чигүегез тәрбияләнүгә алып килә. Бу – Аллаһы сезгә Үз балалары итеп карый дигән сүз. Атасы тәрбия бирмәгән бала бармыни+? 8Әгәр дә һәркем үтәргә тиешле тәрбияне үтмисез икән, димәк, сез – чын угыллар түгел, ә җилдән туган балалар. 9Моннан тыш һәммәбезнең дә җирдә тәрбия биргән аталарыбыз булып, аларны ихтирам итә идек. Ә рухларыбызның Атасына без тагын да ныграк буйсынырга тиеш түгелмени? Бу безгә яшәү бирә бит! 10Аталарыбыз безне берникадәр вакыт дәвамында үзләре иң яхшы дип тапкан чаралар белән тәрбияләделәр, ләкин Аллаһы, Үз изгелегенә катнаша алсыннар дип, безнең мәнфәгатьне кайгыртып тәрбияли+. 11Һәр тәрбия үз вакытында шатлык булып тоелмый, ә күңелсезлек китерүче булып күренә. Ләкин соңрак тәрбия узган кешеләргә ул уңыш китерә: имин вә Аллаһыга мәгъкуль тормыш бирә.

12Шуңа күрә хәлсез кулларыгызны, көчсез тезләрегезне ныгытыгыз+. 13Аксаучы аяк тәмам имгәнмәсен, киресенчә, савыксын өчен, туры юлдан йөрегез+.

Какшамас патшалык

14Барлык кешеләр белән тынычлыкта яшәргә һәм изге булырга омтылыгыз, изге булып яшәмәгән кеше Раббыны күрмәячәк+. 15Карагыз аны, беркем дә Аллаһының мәрхәмәтеннән мәхрүм калмасын, ачы тамырлы шытым үсеп чыккан сыман, беркем дә сезгә зыян китерерлек булмасын һәм күпләрне нәҗесләмәсен+. 16Карагыз аны, беркем дә җенси йөгәнсезлеккә бирелмәсен, бер ашарлык аш өчен, олы угыл хокукларын саткан Эсау кебек, әхлаксыз тормыш белән яшәмәсен[*]+. 17Белгәнегезчә, соңыннан Эсау фатиха алырга теләгән, ләкин кире кагылган. Бу хакта күз яшьләре белән сораса да, булган хәлне берничек тә үзгәртә алмаган+.

18Сез кагылырга мөмкин булган, дөрләп янган Синай тавына, караңгылыкка да, давылга да килмәдегез+. 19Быргы тавышына да, сөйләп торучының тавышына да килмәдегез. Сөйләүче шундый сүзләр әйткән, сүзләрен ишеткәннәр башка сөйләмәвен үтенгәннәр+. 20Алар: «Бу тауга хәтта хайван кагылса да, аны ташлар атып үтерергә тиешле»[*] дигән боеру сүзләренә түзә алмаганнар+. 21Бу күренеш шундый куркыныч булган ки, хәтта Муса да: «Мин куркуымнан тетрәнәм»[*], – дигән+.

22Юк! Сез Сион тавына, күктәге Иерусалимгә – тере Аллаһы шәһәренә килдегез! Шатлыклы тантанага җыелган меңләгән фәрештәләр янына килдегез+. 23Сез исемнәре күккә язып куелган беренче туганнар җыенына килдегез. Сез Аллаһыга, бар кешене Хөкем кылучы янына, камилләштерелгән тәкъва кешеләрнең рухлары янына килдегез+. 24Сез яңа килешүне Урнаштыручы Гайсә хозурына һәм Һабил каныннан яхшырак нәрсәләрне сөйләүче сибелгән каны[*] янына килдегез+.

25Карагыз аны, үзегезгә Сөйләүчене кире какмагыз. Җирдә сөйләгән чагында кешеләр Аны тыңлаудан баш тартканнары өчен җәзасыз калмаган икән, күкләрдән кисәткәндә, Аңардан баш тартсак, без тагын да зуррак җәзага дучар булачакбыз+. 26Ул чагында Аның тавышы җирне дер селкеткән, Ул хәзер: «Мин җирне тагын бер тапкыр тетрәтермен, җирне генә түгел, күкне дә»[*], – дип вәгъдә итә+. 27«Тагын бер тапкыр» дигән сүзләр шуны белдерә: селкетеп булмый торган нәрсәләр генә калсын өчен, селкетеп була торган, ягъни, бар ителгән һәр нәрсә урыныннан күчерелер+. 28Безгә какшамас патшалык бирелә, шуңа күрә, әйдәгез, рәхмәтле булыйк һәм Аллаһыга мәгъкуль рәвештә тирән ихтирам белән, куркынып, Аңа табыныйк,+
29чөнки безнең Аллабыз – яндырып юк итә торган ут+.

13

Аллаһыга ошаган тормыш

13^1Бер-берегезне туганнарча яратудан туктамагыз+. 2Кунакчыллык күрсәтергә онытмагыз. Шулай эшләп, кайберәүләр, үзләре дә белмичә, фәрештәләрне кунак иткәннәр+. 3Төрмәдәге кешеләрне, алар белән үзегез дә тоткынлыкта булгандай, исегездә тотыгыз. Рәхимсез мөгамәләгә түзгәннәрне, үзегезнең тәнегез дә авыртуны тойгандай, исегездә тотыгыз+. 4Никахны һәрьяклап югары бәяләгез, никахыгыз чиста булырга тиеш, чөнки азгыннар һәм хыянәтчеләрне Аллаһы хөкем итәчәк+. 5Байлык яратмагыз, булганына канәгать булып яшәгез, чөнки Аллаһы: «Сине беркайчан да калдырмам, беркайчан да ташламам»[*], – дигән+. 6Шуңа күрә без ышаныч белән:

«Раббы – минем химаячем[*]!

Нәрсәдән куркырга миңа?!

Адәм заты миңа ни кыла алсын?!»[*] –

дип әйтә алабыз+.

Аллаһыга яраклы корбаннар

7Сезгә Аллаһы сүзен җиткергән җитәкчеләрегезне исегездә тотыгыз, яшәешләренең нәтиҗәләре турында уйлап, иманнарын үрнәк итеп, аларга иярегез+. 8Гайсә Мәсих кичә дә, бүген дә һәм мәңгегә бер үк+.

9Һәртөрле чит-ят тәгълиматлар сезне туры юлдан читкә алып китмәсен. Ризык ашау турындагы кагыйдәләрне тотып түгел, ә Аллаһының мәрхәмәте белән йөрәкләрегезне ныгыту яхшы. Мондый кагыйдәләр аларны үтәүчеләргә файда китермәгән бит+. 10Безнең мәзбәхебез бар, Изге чатырдагы хезмәтчеләрнең андагы корбанны ашарга хакы юк. 11Олуг рухани хайван канын Иң изге бүлмәгә гөнаһлар бәрабәренә корбан китерергә алып керә, ә хайван түшкәләре исраилиләрнең вакытлы торак урынының тышкы ягында яндырыла[*]+. 12Шуның аркасында Гайсә дә, халыкны Үзенең каны белән изгеләндерер өчен, шәһәр капкасының тышкы ягында газап чикте+. 13Шуңа күрә, әйдәгез, Ул кичергән хурлыкны кичереп, вакытлы торак урынының тышкы ягына Аның янына чыгыйк,+
14чөнки биредә, җирдә, даими тора торган шәһәребез юк, без буласы шәһәрне көтәбез. 15Шуңа күрә Гайсә аркылы Аллаһыга данлау корбанын даими китерик, димәк, Аның исемен телебез белән мактыйк+. 16Кешеләргә игелек эшләргә, үзегездә булганны башкалар белән бүлешергә онытмагыз: шундыйлар – Аллаһыга хуш килә торган корбаннар+.

17Җитәкчеләрегезне тыңлагыз һәм аларга буйсыныгыз. Алар, хисап бирергә тиешле кешеләр буларак, җаннарыгыз турында кайгыртып торалар. Аларны тыңласагыз, шатланып эшләрләр, тыңламасагыз, авыр сулап эшләрләр, болар сезнең өчен файдалы булмас.

18Безнең өчен дога кылыгыз. Намусыбызның чиста булуына ышанабыз, чөнки бар нәрсәдә дөрес гамәл кылырга телибез+. 19Мин сездән, Аллаһы үземне яныгызга тизрәк кайтарсын иде, дип дога кылуыгызны аеруча үтенәм.

Дога һәм сәламләү сүзләре

20Мәңгелек килешүне раслаучы кан аркасында Хакимебез Гайсәне, сарыкларның бөек Көтүчесен, тынычлык Алласы үледән терелтте+. 21Үзенең ихтыярын үтәү өчен, Аллаһы сезне һәр яхшы нәрсә белән тәэмин итсен, һәм Гайсә Мәсих аша бездә Үзенә мәгъкуль булганны эшләсен. Мәсихкә мәңгегә дан. Амин.

22Имандашларым, мин кыска гына хат яздым. Хатымдагы үгет-нәсыйхәтләремә түземлелек белән колак салуыгызны үтенеп сорыйм. 23Имандашыбыз Тимутәйнең азат ителгәнен сезгә белдерергә телим. Ул тиздән яныма килсә, сезне аның белән бергә күрермен+.

24Барлык башлыкларыгызга һәм Аллаһының барлык изгеләренә сәлам. Италиядән булган имандашларыбыз сезгә сәлам юллый. 25Барыгызга да Аллаһының мәрхәмәте булсын.

[1] Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы.

* 1:5 Карагыз: «Зәбур», 2:7.

* 1:5 Карагыз: «II Патшалар», 7:14.

* 1:6 Карагыз: «Зәбур», 96:7.

* 1:7 Карагыз: «Зәбур», 103:4.

* 1:8-9 Карагыз: «Зәбур», 44:7-8.

* 1:10-12 Карагыз: «Зәбур», 101:26-28.

* 1:13 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

* 2:6-8 Карагыз: «Зәбур», 8:5-7.

* 2:12 Карагыз: «Зәбур», 21:23.

* 2:13 Карагыз: «Ишагыйя», 8:17.

* 2:13 Карагыз: «Ишагыйя», 8:18.

* 3:7-11 Карагыз: «Зәбур», 94:7-11.

* 4:4 …ял итте. – Грек телендәге төп нөсхәдә «ял» һәм «тыныч-имин урын» сүзләре бер берәмлек белән белдерелгән. Бишенче аятьне карагыз. (Карагыз: «Яратылыш», 2:2.)

* 5:4 Карагыз: «Чыгыш», 28:1.

* 5:6 Карагыз: «Зәбур», 109:4.

* 6:13-14 Карагыз: «Яратылыш», 22:16-17.

* 7:2 …гошерен… – Димәк, уннан бер өлешен.

* 7:1-2 Карагыз: «Яратылыш», 14:17-20.

* 7:17 Карагыз: «Зәбур», 109:4.

* 7:21 Карагыз: «Зәбур», 109:4.

* 8:5 Карагыз: «Чыгыш», 25:40.

* 8:8-12 Карагыз: «Иремия», 31:31-34.

* 9:4 Манна – борынгы Исраил халкын коллыктан азат итеп Мисырдан чыгаргач, чүлдә туйдыру өчен, Аллаһы күктән җибәреп торган ризык.

* 9:5 Канатлы затлар – грек телендәге төп төп нөсхәдә мондый затларны «керубимнәр» дип атыйлар. Алар Аллаһының ул урында булуын күрсәтәләр. (Карагыз: «Чыгыш», 25:18-22.)

* 9:13 Карагыз: «Левиләр», 16:14-15; «Саннар», 19:9, 17-19.

* 9:16 Васыять, килешү – грек телендәге «диатеке» сүзенең «килешү» һәм «васыять» дигән мәгънәләре бар.

* 9:19-20 Карагыз: «Чыгыш», 24:7-8.

* 10:5-7 Карагыз: «Зәбур», 39:7-9.

* 10:30 Карагыз: «Канун», 32:35.

* 10:30 Карагыз: «Канун», 32:36.

* 10:37-38 Карагыз: «Хабаккук», 2:3-4.

* 11:4 Карагыз: «Яратылыш», 4:2-5.

* 11:5 Карагыз: «Яратылыш», 5:24.

* 11:7 Карагыз: «Яратылыш», 6:13-22.

* 11:8 Карагыз: «Яратылыш», 12:1.

* 11:11 Карагыз: «Яратылыш», 21:1-2.

* 11:11 Грек теленнән бу аятьне «Иманы аркасында Ибраһим, инде үзе карт, хатыны Сара бала тудыруга сәләтсез булса да, әти кеше була алган, чөнки ул үзенә вәгъдә биргән Аллаһыны ышанычлы дип исәпләгән» дип тә аңларга мөмкин.

* 11:17-18 Карагыз: «Яратылыш», 22:1-14.

* 11:17-18 Карагыз: «Яратылыш», 21:12.

* 11:21 Карагыз: «Яратылыш», 48:15-16, 20.

* 11:22 Карагыз: «Яратылыш», 50:24-25.

* 11:23 Карагыз: «Чыгыш», 2:2.

* 11:24 Карагыз: «Чыгыш», 2:10-15.

* 11:27 Карагыз: «Чыгыш», 12:31-41.

* 11:28 Карагыз: «Чыгыш», 12:21-23.

* 11:29 Карагыз: «Чыгыш», 14:28-29.

* 11:30 Карагыз: «Ешуа», 6:19.

* 11:31 Карагыз: «Ешуа», 6:21-24.

* 12:5-6 Карагыз: «Гыйбрәтле сүзләр», 3:11-12.

* 12:16 Карагыз: «Яратылыш», 25:29-34.

* 12:20 Карагыз: «Чыгыш», 19:12-13.

* 12:21 Карагыз: «Канун», 9:19.

* 12:24 Карагыз: 9:13-14; «Яратылыш», 4:10.

* 12:26 Карагыз: «Хәггәй», 2:6.

* 13:5 Карагыз: «Канун», 31:6, 8.

* 13:6 Химаяче – «Ярдәмче» мәгънәсендә.

* 13:6 Карагыз: «Зәбур», 117:6-7.

* 13:11 Карагыз: «Левиләр», 4:11-12; 6:30; 16:27.

+ 1:2 I Петердән хат 1:20, Марк 12:7, Яхъя 1:3, I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16

+ 1:3 II Көринтлеләргә хат 4:4, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34

+ 1:4 Эфеслеләргә хат 1:21, Филиппуйлыларга хат 2:9

+ 1:5 Зәбур 2:7, Рәсүлләр 13:32-33, Гыйбриләргә хат 5:5, II Патшалар 7:14

+ 1:6 Зәбур 96:7
+ 1:7 Зәбур 103:4
+ 1:9 Зәбур 44:7-8
+ 1:12 Зәбур 101:26-28
+ 1:13 Зәбур 109:1, Гыйбриләргә хат 10:13
+ 1:14 Яратылыш 19:16
+ 2:4 Рәсүлләр 2:22, Рәсүлләр 2:43
+ 2:5 Гыйбриләргә хат 1:6
+ 2:8 Зәбур 8:5-7, I Көринтлеләргә хат 15:25

+ 2:9 Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, I Петердән хат 1:21, II Петердән хат 1:17

+ 2:10 Римлыларга хат 11:36, Гыйбриләргә хат 5:9

+ 2:11 Гыйбриләргә хат 13:12, Маттай 28:10, Марк 3:35, Яхъя 20:17, Римлыларга хат 8:29

+ 2:12 Зәбур 21:23

+ 2:13 Ишагыйя 8:17-18

+ 2:14 Яхъя 1:14, I Яхъядан хат 4:2, II Яхъядан хат 1:7, I Тимутәйгә хат 3:16, I Яхъядан хат 3:8, Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 49:9, I Көринтлеләргә хат 15:54-55

+ 2:17 Филиппуйлыларга хат 2:7
+ 2:18 Лүк 22:28
+ 3:2 Саннар 12:7
+ 3:5 Саннар 12:7, Канун 18:15, Канун 18:18
+ 3:11 Зәбур 94:7-11
+ 3:15 Зәбур 94:7-8
+ 3:16 Саннар 14:2
+ 3:17 Зәбур 94:10, Саннар 14:29
+ 3:18 Канун 1:34-36
+ 3:19 Зәбур 105:24
+ 4:1 Гыйбриләргә хат 12:15
+ 4:3 Зәбур 94:11, Гыйбриләргә хат 3:11
+ 4:4 Яратылыш 2:2
+ 4:5 Зәбур 94:11
+ 4:6 Гыйбриләргә хат 3:19
+ 4:7 Зәбур 94:7-8
+ 4:8 Канун 31:7
+ 4:12 Эфеслеләргә хат 6:17, Ачылыш 1:16

+ 4:13 II Елъязма 16:9, Әюб 34:21, Зәбур 89:8, Зәбур 138:2-3

+ 4:14 Гыйбриләргә хат 2:17-18, Эфеслеләргә хат 4:10, Гыйбриләргә хат 7:26

+ 4:15 Лүк 23:41, Яхъя 8:46, I Петердән хат 2:22, I Яхъядан хат 3:5, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 4:16 Эфеслеләргә хат 3:12, Гыйбриләргә хат 10:19

+ 5:1 Гыйбриләргә хат 8:3
+ 5:2 Гыйбриләргә хат 7:28
+ 5:3 Гыйбриләргә хат 7:27
+ 5:4 Саннар 16:5, Саннар 18:7

+ 5:5 Яхъя 8:54, Зәбур 2:7, Рәсүлләр 13:32-33, Гыйбриләргә хат 1:5

+ 5:6 Зәбур 109:4, Гыйбриләргә хат 7:17, Гыйбриләргә хат 7:21

+ 5:7 Маттай 26:39, Марк 14:35, Лүк 22:41, Зәбур 21:25

+ 5:8 Римлыларга хат 5:19, Филиппуйлыларга хат 2:8

+ 5:9 Гыйбриләргә хат 2:10

+ 5:11 II Петердән хат 3:16

+ 5:12 I Петердән хат 2:2, I Көринтлеләргә хат 3:1-2

+ 5:14 Эфеслеләргә хат 4:13

+ 6:1 Гыйбриләргә хат 9:14

+ 6:2 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 19:4-5, Рәсүлләр 10:42, Рәсүлләр 17:31

+ 6:4 Гыйбриләргә хат 10:29

+ 6:8 Иремия 4:3, Маттай 13:7, Малахи 4:1, Маттай 3:12

+ 6:10 Маттай 10:42

+ 6:11 Римлыларга хат 5:2-5, II Көринтлеләргә хат 1:22, II Көринтлеләргә хат 5:5, Эфеслеләргә хат 1:14

+ 6:12 Гыйбриләргә хат 13:7
+ 6:13 Лүк 1:73-75
+ 6:14 Яратылыш 22:17
+ 6:16 Чыгыш 22:11
+ 6:17 Зәбур 109:4
+ 6:18 Саннар 23:19, I Патшалар 15:29

+ 6:19 Левиләр 16:2, Левиләр 16:15, Гыйбриләргә хат 9:7

+ 6:20 Гыйбриләргә хат 4:14, Гыйбриләргә хат 8:1, Гыйбриләргә хат 9:24-25

+ 7:2 Яратылыш 14:17-20

+ 7:5 Левиләр 27:30-31, Саннар 18:21, Канун 14:22

+ 7:6 Яратылыш 12:2-3, Римлыларга хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 3:16

+ 7:14 Ишагыйя 11:1, Михә 5:2, Маттай 1:3, Лүк 3:3

+ 7:17 Зәбур 109:4, Гыйбриләргә хат 5:6

+ 7:18 Римлыларга хат 8:3, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 7:19 Гыйбриләргә хат 9:9, Гыйбриләргә хат 10:1

+ 7:21 Зәбур 109:4, Гыйбриләргә хат 5:6
+ 7:22 Гыйбриләргә хат 6:11
+ 7:25 I Яхъядан хат 2:1, Римлыларга хат 8:34

+ 7:26 Эфеслеләргә хат 4:10, Гыйбриләргә хат 4:14

+ 7:27 Гыйбриләргә хат 5:3, Гыйбриләргә хат 9:12, Гыйбриләргә хат 10:10

+ 7:28 Гыйбриләргә хат 5:2

+ 8:1 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 8:2 Гыйбриләргә хат 9:24

+ 8:3 Гыйбриләргә хат 5:1, Эфеслеләргә хат 5:2

+ 8:5 Көлессәйлеләргә хат 2:17, Гыйбриләргә хат 10:1, Чыгыш 25:40

+ 8:6 II Көринтлеләргә хат 3:6, Гыйбриләргә хат 9:15

+ 8:7 Гыйбриләргә хат 7:11

+ 8:8 Иремия 31:31-34, Гыйбриләргә хат 10:16-17, Лүк 22:20, II Көринтлеләргә хат 3:6

+ 8:10 Иремия 32:40, Яхәзкыл 37:26, Канун 6:6, Ишагыйя 51:7, Левиләр 26:12

+ 8:11 Һошея 2:20
+ 9:1 Чыгыш 25:8
+ 9:2 Чыгыш 26:1, Чыгыш 25:30-31
+ 9:3 Чыгыш 26:31-33, Левиләр 16:2

+ 9:4 Чыгыш 25:10, Чыгыш 30:1, Чыгыш 16:33-34, Саннар 17:8-10, III Патшалар 8:9

+ 9:5 Левиләр 16:14, Чыгыш 25:19-20

+ 9:7 Левиләр 16:2, Левиләр 16:15, Гыйбриләргә хат 6:19

+ 9:8 Гыйбриләргә хат 10:20

+ 9:9 Гыйбриләргә хат 7:19, Гыйбриләргә хат 10:1

+ 9:10 Левиләр 11:2, Марк 7:4

+ 9:11 Гыйбриләргә хат 7:27, Гыйбриләргә хат 10:10

+ 9:13 Левиләр 16:14-16

+ 9:14 I Петердән хат 1:18-19, Гыйбриләргә хат 6:1, Ачылыш 7:14, I Яхъядан хат 1:7, Эфеслеләргә хат 5:26

+ 9:15 Гыйбриләргә хат 8:6, II Тимутәйгә хат 1:1, Титуска хат 1:2

+ 9:19 Чыгыш 12:22, Левиләр 14:4-7, Саннар 19:6, Саннар 19:17, Зәбур 50:9

+ 9:20 Чыгыш 24:8

+ 9:21 Чыгыш 29:12, Чыгыш 29:36, Левиләр 8:15, Левиләр 8:19

+ 9:22 Левиләр 17:11
+ 9:23 Чыгыш 25:40, Гыйбриләргә хат 8:5
+ 9:24 Гыйбриләргә хат 8:2
+ 9:26 I Яхъядан хат 3:5, I Петердән хат 3:18
+ 9:27 Маттай 16:27

+ 9:28 Ишагыйя 53:12, I Петердән хат 2:24, I Петердән хат 3:18, Титуска хат 2:13, Рәсүлләр 1:11, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16-18

+ 10:1 Көлессәйлеләргә хат 2:17, Гыйбриләргә хат 8:5, Гыйбриләргә хат 7:19, Гыйбриләргә хат 9:9

+ 10:3 Левиләр 16:21
+ 10:5 Зәбур 39:7-9, Зәбур 50:18
+ 10:6 I Патшалар 15:22, Ишагыйя 50:4

+ 10:10 Маттай 26:26, I Көринтлеләргә хат 11:24, Гыйбриләргә хат 7:27, Гыйбриләргә хат 9:9

+ 10:11 Саннар 28:3

+ 10:12 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 10:13 Зәбур 109:1, Гыйбриләргә хат 1:13

+ 10:17 Иремия 31:33-34, Гыйбриләргә хат 8:10-12

+ 10:19 Эфеслеләргә хат 3:12, Гыйбриләргә хат 4:16

+ 10:20 Гыйбриләргә хат 9:8, Яхъя 14:6

+ 10:22 Яхәзкыл 36:25, Яхъя 13:8, I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5

+ 10:23 Гыйбриләргә хат 4:14, I Көринтлеләргә хат 1:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:24, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 10:25 Рәсүлләр 2:42, Римлыларга хат 13:11, I Көринтлеләргә хат 3:13

+ 10:26 Саннар 15:30, Марк 3:29, I Яхъядан хат 5:16

+ 10:27 Зәбур 20:10, Зәбур 78:5, Ишагыйя 26:11

+ 10:28 Канун 19:15
+ 10:29 Гыйбриләргә хат 6:4-6
+ 10:30 Канун 32:35-36, Римлыларга хат 12:19
+ 10:31 Ишагыйя 33:14, Лүк 12:5

+ 10:34 Маттай 25:36, Маттай 5:12, Маттай 6:20, Маттай 19:21, I Петердән хат 1:4, Көлессәйлеләргә хат 1:5

+ 10:38 Хабаккук 2:3-4, Римлыларга хат 1:17, Гәләтиялеләргә хат 3:11

+ 11:1 Римлыларга хат 8:24, II Көринтлеләргә хат 4:18

+ 11:3 Яратылыш 1:6-7, Зәбур 32:6, II Петердән хат 3:5

+ 11:4 Яратылыш 4:3-8, Маттай 23:35, I Яхъядан хат 3:12

+ 11:5 Яратылыш 5:22-24
+ 11:7 Яратылыш 6:9-22
+ 11:8 Яратылыш 12:1-4

+ 11:9 Яратылыш 12:8, Яратылыш 13:3, Яратылыш 18:1

+ 11:10 Гыйбриләргә хат 12:22, Ачылыш 21:2
+ 11:11 Яратылыш 21:2
+ 11:12 Римлыларга хат 4:19, Яратылыш 22:17

+ 11:13 Маттай 13:17, Лүк 10:24, Яратылыш 23:4

+ 11:16 Яратылыш 26:24, Яратылыш 28:13

+ 11:17 Яратылыш 22:1-10, Яратылыш 21:12, Римлыларга хат 9:7

+ 11:19 Римлыларга хат 4:17-19
+ 11:20 Яратылыш 27:27-29, Яратылыш 27:39-40
+ 11:21 Яратылыш 47:31, Яратылыш 48:17-19
+ 11:22 Яратылыш 50:24-25
+ 11:23 Чыгыш 2:2-3, Рәсүлләр 7:20
+ 11:24 Чыгыш 2:10-11
+ 11:25 I Яхъядан хат 2:17
+ 11:26 Гыйбриләргә хат 13:13
+ 11:27 Чыгыш 12:37, Чыгыш 13:18
+ 11:28 Чыгыш 12:21-30
+ 11:29 Чыгыш 14:21-30
+ 11:30 Ешуа 6:15, Ешуа 6:20

+ 11:31 Ешуа 2:1, Ешуа 6:24, Маттай 1:5, Ягъкубтан хат 2:25

+ 11:32 Хөкемчеләр 6:11, Хөкемчеләр 4:6-16, Хөкемчеләр 13:24, Хөкемчеләр 11:1, Хөкемчеләр 4:6, Хөкемчеләр 6:11, Хөкемчеләр 11:1, Хөкемчеләр 13:24, I Патшалар 1:20, I Патшалар 16:13

+ 11:33 Хөкемчеләр 14:6, Даниил 6:22

+ 11:34 Даниил 3:23-27, Хөкемчеләр 7:21, I Патшалар 17:51, II Патшалар 12:29

+ 11:35 III Патшалар 17:22-23, IV Патшалар 4:35-37

+ 11:36 Яратылыш 39:20, Иремия 20:2, Иремия 37:15, Маттай 21:35, Марк 16:18

+ 11:37 III Патшалар 18:4, II Елъязма 24:21, Иремия 26:23, IV Патшалар 1:8

+ 11:38 Хөкемчеләр 6:2, I Патшалар 22:1

+ 11:40 Филиппуйлыларга хат 3:12, Гыйбриләргә хат 12:23

+ 12:1 I Көринтлеләргә хат 9:24

+ 12:2 Гыйбриләргә хат 2:10, Лүк 24:26, Филиппуйлыларга хат 2:8, Зәбур 109:1, Марк 16:19, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 12:3 Гыйбрәтле сүзләр 24:10

+ 12:4 I Тимутәйгә хат 4:10

+ 12:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:11-12, Зәбур 93:12, Әюб 5:17

+ 12:7 Канун 8:5, Ачылыш 3:19
+ 12:10 Левиләр 11:44
+ 12:12 Ишагыйя 35:3
+ 12:13 Гыйбрәтле сүзләр 4:26
+ 12:14 Маттай 5:8
+ 12:15 Гыйбриләргә хат 4:1, Канун 29:18

+ 12:16 Гыйбриләргә хат 13:4, Яратылыш 25:29-34

+ 12:17 Яратылыш 27:34-38

+ 12:18 Чыгыш 19:16-18, Чыгыш 20:18, Канун 4:11, Канун 5:22

+ 12:19 Чыгыш 19:16, Чыгыш 20:19, Канун 5:27
+ 12:20 Чыгыш 19:12-13
+ 12:21 Канун 9:19

+ 12:22 Гәләтиялеләргә хат 4:26, Ачылыш 14:1, Ачылыш 21:2, Канун 33:2, Даниил 7:10, Яһүдәдән хат 1:14

+ 12:23 Лүк 10:20, Филиппуйлыларга хат 3:12, Гыйбриләргә хат 11:40

+ 12:24 Гыйбриләргә хат 8:6, Гыйбриләргә хат 9:15, I Петердән хат 1:2, Яратылыш 4:10

+ 12:25 Гыйбриләргә хат 2:3
+ 12:26 Чыгыш 19:18, Хәггәй 2:6
+ 12:27 Зәбур 101:27
+ 12:28 Даниил 2:44, Зәбур 2:11
+ 12:29 Канун 4:24

+ 13:1 Яхъя 13:34, I Петердән хат 1:22, II Петердән хат 1:7, Римлыларга хат 12:10, I Тессалуникәлеләргә хат 4:9

+ 13:2 I Петердән хат 4:9, Яратылыш 18:3, Яратылыш 19:2

+ 13:3 Маттай 25:36, Гыйбриләргә хат 10:34

+ 13:4 I Көринтлеләргә хат 7:38, Чыгыш 20:14, I Көринтлеләргә хат 6:9

+ 13:5 Гыйбрәтле сүзләр 23:4, Маттай 6:19, Маттай 6:25, I Тимутәйгә хат 3:1, I Тимутәйгә хат 6:7-9, Ешуа 1:5

+ 13:6 Зәбур 117:6
+ 13:7 Гыйбриләргә хат 6:12
+ 13:8 Зәбур 101:28
+ 13:9 Көлессәйлеләргә хат 2:16
+ 13:11 Чыгыш 29:14, Левиләр 16:27
+ 13:12 Маттай 21:39, Марк 12:8

+ 13:13 I Петердән хат 4:14, Гыйбриләргә хат 11:26

+ 13:15 Зәбур 49:14, Зәбур 106:22, Һошея 14:3

+ 13:16 Михә 6:7-8

+ 13:18 Эфеслеләргә хат 6:19, I Тессалуникәлеләргә хат 5:25, II Тессалуникәлеләргә хат 3:1, Рәсүлләр 23:1, Рәсүлләр 24:16

+ 13:20 Римлыларга хат 15:33, Зәбур 22:1, Зәбур 79:2, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:11-15, Вәгазьче 12:12, Яхъя 10:11, I Петердән хат 5:4, Чыгыш 24:8, Зәкәрия 9:11

+ 13:23 Рәсүлләр 16:1

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Гыйбриләргә Хат

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек